Natrag

Istinom do pravde

Iz knjige "Sedam Njegoševih sahrana" Slobodana Kljakića i Ratka Pekovića (7)

Sinod uzalud upozorava

Publicističko delo "Sedam Njegoševih sahrana", autora Slobodana Kljakića novinara "Politike" i Ratka Pekovića, književnog istoričara (1942 - 2014. godine), izdata je 2013. godine, u vreme kad su Srbija i Crna Gora trebali zajedno da slave veliki jubilej, 200 godina od rođenja Petra Petrovića Njegoša. Ali, u vreme velikih deoba, ni taj jubilej nije slavljen kako treba. Knjiga "Sedam Njegoševih sahrana" govori o neverovatnoj sudbini lovćenske kapele, mesta gde je Njegoš sahranjen po svojoj izričitoj želji 27. avgusta 1855. godine. Od tog momenta, do današnjih dana, ne prestaju obračuni i sa njegovim delom i sa tako neobičnim mestom gde veliki pesnik i državnik počiva. Danas, skoro vek i po kasnije, Njegoša i dalje čereče i "tumače" prema prolaznim političkim i ideološkim potrebama. Magazin Tabloid objavljuje u nastavcima odabrane delove iz ovog izvanrednog publicističkog dela, uz saglasnost izdavača

Slobodana Kljakić Ratko Peković

Skupština opštine Cetinje je na sednici održanoj 9. decembra 1968. donela Odluku o podizanju Njegoševog mauzoleja na Lovćenu po projektu i izradi Ivana Meštrovića, koja je na snagu stupila objavljivanjem u Službenom listu SR Crne Gore, 25. januara 1969. godine.

Ovom odlukom Skupština opštine Cetinje "preuzima obavezu da podigne Mauzolej Njegošu na Lovćenu", na Jezerskom vrhu, zbog čega je formiran i Inicijativni odbor od 22 člana, koji je ovlašćen da donosiocu odluke "predloži odbor za podizanje Njegoševog mauzoleja vodeći računa da u odboru budu predstavnici cjelokupnog javnog, kulturnog i političkog života Jugoslavije". U odluci je izražena i nada Skupštine opštine Cetinje da će "u ovom svom poduhvatu naići na razumijevanje i svestranu pomoć svih Jugoslovena".

Obavestivši se o tome iz titogradske Pobjede, mitropolit crnogorsko-primorski Danilo je 24. januara 1969. poslao pismo Sinodu SPC, objasnivši "da se podizanje mauzoleja planira 'pošto se prethodno sruši crkva-kapela u kojoj sada počivaju zemni ostaci vladike Petra II Petrovića Njegoša'. Mitropolit je, prema svedočenjima, pokušavao da ubedi političko rukovodstvo Crne Gore da tako nešto ne bi trebalo činiti, ukazujući da bi to predstavljalo ruženje vladičinog testamenta, koji se mora poštovati".

Posle prijema mitropolitovog pisma, na odluku cetinjske opštine reagovao je Sveti arhijerejski sabor Srpske pravoslavne crkve, uputivši dopis Saveznoj komisiji za verska pitanja, 11. februara (Br. 296/zap. 59). U ovom dokumentu se navodi da je mitropolit crnogorsko-primorski Danilo poslao Sinodu SPC obaveštenje zavedeno pod "br. 89/I" iz koga se vidi "da je u poslednje vreme ponovo pokrenuto pitanje postavljanja Meštrovićevog spomenika-mauzoleja na Lovćenu, pošto se prethodno sruši crkva-kapela u kojoj sada počivaju zemni ostaci vladike Petra II Petrovića Njegoša".

Sinod se obraća saveznoj vladi

U svom obraćanju komisiji savezne vlade, Sinod SPC se pozvao na rad mitropolita Danila, koji "čini sve što može da ubedi sve nadležne da ovo ne čine, jer ako bi se to ostvarilo, narušio bi se testament samog Njegoša, koji je ostavio amanet da njegovi zemni ostaci počivaju u crkvi na Lovćenu" (podvučeno u izvorniku - primedba autora).

"U čitavom kulturnom svetu", podseća Sinod, "poštuju se želje pokojnika, što je do ovoga slučaja bilo pravilo i kod nas. Njegoš je bio vladika, vladar, pa pesnik i književnik, te mu je kao vladici mesto u crkvi, kako je to i sam u testamentu zaveštao".

"Rušenje crkve na Lovćenu biće osuđeno od čitavog našeg naroda. Zato ovo unapred treba sprečiti dok ne bude kasno", upozorio je Sinod, naglašavajući da daje "punu podršku stavu i mišljenju" mitropolita Danila, "što je i ranije činio u nekoliko mahova".

U istom dopisu, Sinod je upozorio da se "zbog ovog pitanja u Crnoj Gori može otvoriti veliki crkveni problem" i da "ako se zaista sruši crkva na Lovćenu radi postavljanja spomenika na Lovćenu, može doći do neželjenih posledica". Ako mitropolit Danilo podnese ostavku zbog rušenja crkve, što je "izjavio pred licem celog sveta", onda će se "otvoriti težak problem kojim se crkva tamo dugo mučila, a prema kome nije indiferentna država".

"Da se ne bi stvari komplikovale i jedno pitanje otvaralo vrata drugom pitanju, samo zbog nečijeg kaprica, Sveti arhijerejski sinod se i ovom prilikom na vreme obraća Saveznoj komisiji za verska pitanja u nadi, da će ovom pitanju posvetiti potrebnu pažnju i svojim savetima i blagovremenom intervencijom kod odgovornih činilaca sprečiti rušenje crkve na Lovćenu i uznemiravanje zemnih ostataka vladike Njegoša. Ako su to činili Austrijanci za vreme prvog svetskog rata, zar mora da se ta greška ponovi sada od Njegoševih potomaka", pita se Sinod u ovom dopisu koji je potpisao patrijarh German.

Savezna komisija za verska pitanja Saveznog izvršnog veća zavela je ovaj dokument u protokol 27. februara (Br. 72), a predsednik komisije Milo Jovićević prosledio je pismo istog dana predsedniku Komisije za verska pitanja Izvršnog veća SR Crne Gore, da se o dopisu izjasni vlada u Titogradu.

Kapelu treba seliti

Već sutradan, 28. februara, predsednik Skupštine opštine Cetinja, Petar Tomanović, izjavio je za Večernje novosti: "Sadašnju kapelu svakako treba negde drugo postaviti. O tome bi u svakom slučaju odlučivali eminentni jugoslovenski stručnjaci."

Biće da je ova izjava dodatno podstakla predstavnike SPC da iz crkvenih i državnih kancelarija raspravu prenesu u javnost, pošto je na vanrednom zasedanju Svetog arhijerejskog sabora, 12. marta, ponovo zaključeno da se SPC protivi rušenju crkve na Lovćenu. "Mada je mitropolit crnogorsko-primorski Danilo pokušao da na dnevni red zasedanja zvanično uvrsti pitanje sudbine kapele na Lovćenu, patrijarh je to odbio, prema nekim tvrdnjama, i zbog ubeđivanja od čelnika srbijanske i Savezne komisije za verska pitanja."

Ovaj Sabor je, inače, bio sazvan radi formiranja Zapadnoevropske eparhije sa sedištem u Londonu, a za episkopa je izabran zapadnoevropski vikar Lavrentije. Na zasedanju je raspravljano i o proslavi 750. godišnjice samostalnosti Srpske pravoslavne crkve, koju je ona stekla 1219. godine.

Dan posle saborskog zasedanja, 13. marta, novine Srpske patrijaršije Pravoslavlje objavile su stav Svetog arhijerejskog sinoda o kapeli na Lovćenu i u istom broju štampale tekst mitropolita Danila "Njegošu nije potreban mauzolej".

"Pobornici rušenja posvećene Njegoševe crkve i mjesto nje postavljanja mauzoleja, ne vide da se oni time ne svete samo onima koji se tome protive, već se svete velikom Njegošu i njegov amanet omalovažavaju i potčinjavaju željama i nastojanjima onoga koji hoće sebe izravnati s Njegošem ili se čak staviti iznad njega. Pitamo se i nije nam jasno kako 'pobornici mauzoleja' ne mogu uvidjeti, kad bi Srpska pravoslavna crkva dozvolila da se sruši lovćenska crkva i umjesto nje postavi mauzolej poganski, da bi mauzolej progutao Njegoša i njegovu veličinu, jer bi većina posjetilaca prije pitala ko je izradio mauzolej nego gdje je njegov grob", napisao je mitropolit Danilo i izneo tvrdnju da "nikakve razlike u spoljnom izgledu nema između stare i nove kapele, osim što je nova ljepša, čvršća i sigurnije ograđena i od lovćenskih gromova osiguranija".

"Ako neko želi podizati mauzolej, neka to uradi na drugom mjestu, makar i na Lovćenu (ima dovoljno mjesta), ali crkva, sarkofag sa kostima i put do crkve neka ostanu slobodni i kako su sada", jedan je od mitropolitovih zaključaka, koji je javno progovorio ne samo kao "predstavnik crkve u Crnoj Gori" nego i kao "nasljednik crnogorskih mitropolita".

Vlastima su iz njegovog teksta izgleda najviše zasmetala dva stava.

Prvi stav: "Poznata je stvar da su se uvijek mauzoleji podizali za: careve, kraljeve, predsednike republika i druge svjetovne ličnosti. Crkve-kapele i manastiri za: patrijarhe, mitropolite, episkope, i druge visoke crkvene ličnosti."

Drugi stav: "Šta je bio Njegoš? On je bio prvo mitropolit (vladika - arhijerej, episkop), jer je to bio uslov da bude vladar Crne Gore, a ova dva zvanja i položaja dala su mu mogućnost da svoj talenat razvije i usavrši i postane pjesnik, filozof, i genije. Da ovoga nije bilo, ostao bi kao mnogi njegovi srodnici, plemenici i Crnogorci, pametan seljak i ništa drugo..."

Osmotreno iz ugla vlasti, pogotovo je bila porazna jedna ilustracija koju u svom tekstu iznosi mitropolit Danilo: "Da bi stvar bila jasnija, moramo napomenuti jedan slučaj iz Beograda. Jula 1944. godine jednog jutra osvanule su velike plakate po uglovima beogradskih ulica sa likom i natpisima na kojima je Hitlerova i Gebelsova lažna propaganda naslikala srušenu lovćensku kapelu i ispod nje krupnim i masnim slovima tekst: 'Oskrnavljen je Njegošev grob. Komunisti su razorili kapelu na Lovćenu, gdje su bile smještene kosti Petra Petrovića Njegoša. Najveća svetinja srpska i kulturnog čovječanstva nije bila pošteđena od boljševičke tiranije'. Pored ovog, na plakati je bio i Njegošev lik i jedna raskupusana knjiga, a pored nje: 'Petar II Njegoš - Gorski vijenac'.

Ne daj Bože, da se Gebelsova propaganda ostvari u slobodnoj, demokratskoj i narodnoj republici Jugoslaviji, poslije 25 godina od oslobođenja od svih onih koji su mislili i svim silama radili, da unište i Jugoslaviju i jugoslovenski narod", poentirao je mitropolit Danilo.

Tekstovi objavljeni u Pravoslavlju zazvonili su u redovima vlasti na uzbunu. Reakcije su naročito snažne bile na Cetinju, gde se prvo oglasila Skupština opštine, na sednici održanoj 17. aprila, pošto je saopštenje Svetog arhijerejskog sabora "izazvalo u Cetinju veliko ogorčenje". Odbornici su se "prosto grabili za reč da izađu na govornicu i da oštro protestuju", pošto "Njegoš nije samo vladika nego i državnik, a iznad svega genijalni pesnik i niko nikoga ne može sprečiti da mu se oda dužno priznanje". Odbornici su zastupali stav da, pošto je "Njegoš potekao iz naroda, pravo je naroda da mu se oduži na najbolji način", zbog čega "mitropolit cetinjski ima svojih poslova a ne da se meša u naša samoupravna prava". Čuo se i glas koji traži "da mitropolit cetinjski podnese ostavku a ukoliko se ne sprovede odluka o podizanju Njegoševog mauzoleja, odbornici će podneti ostavke".

"Skupština opštine Cetinje ne osporava pravo bilo kome da izražava mišljenje o opravdanosti njene odluke oko podizanja mauzoleja, ali ne dozvoljava nikome pa ni Srpskoj pravoslavnoj crkvi, da se meša u njena Ustavom zagarantovana samoupravna prava. Odluka Skupštine opštine Cetinje o podizanju Njegoševog mauzoleja je neopoziva - prihvaćeno je jednoglasno" na ovom zasedanju, prenela je štampa.

Demonstracije na Cetinju

Istog dana, 17. marta, organizovane su demonstracije cetinjskih gimnazijalaca u Njegoševoj ulici ispred Cetinjskog manastira. Predsednik opštinskog sindikalnog veća zatražio je sazivanje vanrednog plenuma ovog tela i najavio da će neka preduzeća organizovati takozvane "radne demonstracije", što je značilo da će "produžiti radno vreme za jedan čas".

Republička komisija za verska pitanja SR Crne Gore, pošto je "sa dužnom pažnjom razmotrila patrijarhovo pismo i nakon konsultovanja sa republičkim rukovodstvom", odgovorila je Sinodu 24. marta 1969. godine.

"Komisija ne može sporiti, a to i ne želi", navodi se u odgovoru, "pravo Svetog arhijerejskog sinoda da iznese mišljenje o podizanju Njegoševog mauzoleja na Lovćenu. Komisija, međutim, iz načelnih razloga ne može prihvatiti način na koji je Sveti sinod iznio svoj stav pošto je svojim ultimativnim zahtjevom pokušao predstaviti Srpsku pravoslavnu crkvu odlučujućim arbitrom u pitanju podizanja Njegoševog mauzoleja na Lovćenu. U stvari, Komisija ne može preći preko činjenice da je Sveti arhijerejski sinod načinom svoga reagovanja na odluku Skupštine opštine Cetinje, izvršio pokušaj praktičnog miješanja u samoupravna prava društveno-političkih zajednica. (...)

Komisija ne samo što ne može prihvatiti način na koji je ova stvar pokrenuta od strane Svetog arhijerejskog sinoda, već smatra krajnje nedopustivim da se podizanje mauzoleja Njegošu upoređuje sa vandalizmom austrougarskih okupatora i najoštrije protestuje zbog insinuacija kojima se izjednačava odnos naše socijalističke zajednice prema velikom kulturnom nasljeđu naših naroda sa postupkom neprijatelja ove zemlje koji je nastojao da uništi i oskrnavi to nasljeđe".

"Zato Sveti sinod snosi punu odgovornost za štetne posljedice koje su nastale i koje mogu nastati u odnosima Srpska pravoslavna crkva - država", poručio je u svom dopisu Velizar Perunović, predsednik crnogorske Komisije za verska pitanja.

Ovo pismo je upućeno i saveznoj komisiji, a njen predsednik Milo Jovićević je 27. marta 1969. godine obavestio Sinod o sledećem: "Napominjemo da je i Savezna komisija za verska pitanja sa najvećom pažnjom razmotrila pomenuto pitanje, pa je stala na stanovište da u potpunosti odobrava stav nadležnih organa u SR Crnoj Gori."

Dan ranije, 26. marta, mitropolita Danila, na njegov zahtev, primio je predsednik Skupštine Crne Gore Veljko Milatović. Taj razgovor je potrajao jedan sat, a istog dana mitropolita je primio i predsednik republičke Komisije za verska pitanja Velizar Perunović. Tokom ovih razgovora vođene su zabeleške, a pošto ti dokumenti do sada nisu javno obelodanjeni, autori su odlučili da iz njih navedu šire izvode.

Prvo je mitropolit Danilo obavestio Veljka Milatovića "da je poslednjih dana u Cetinju doživio puno neprijatnosti", a onda je pomenuo demonstracije od 17. marta "protiv njegovog stava i stava Svetog arhijerejskog sinoda", rekavši "da se osjeća kao da nije građanin ove zemlje zbog stvorene mu atmosfere u Cetinju".

Rekao je za demonstracije da su bile "unaprijed organizovane" i zbog svega toga je "od predsjednika Milatovića tražio zaštitu ličnosti i položaja koji pokriva".

Kazujući dalje, mitropolit Danilo je "istakao da ga niko od strane Skupštine opštine Cetinje, koja je 9. decembra 1968. godine donijela odluku o podizanju mauzoleja, nije konsultovao niti obavijestio, već da je obaviješten iz dnevne štampe i od privatnih lica". On je onda o tome obavestio Sveti arhijerejski sinod koji je 13. marta "donio zaključak da se postojeća kapela na Lovćenu ne ruši".

"Ovom prilikom", navedeno je u zabelešci, "Mitropolit je obavijestio da je zaključak Sabora slabo formulisan, tj. da se Sabor ne protivi izgradnji Mauzoleja na Lovćenu već se protivi rušenju kapele. Zatim je Mitropolit dao predlog da se postojeća kapela uklopi u Mauzolej ili Mauzolej podigne pored kapele. Istakao je da bi ovakvo rješenje crkva prihvatila i da bi on lično uticao na Sabor i sinod za jedno takvo rješenje. Zatim je dodao da ako bi se prihvatilo predloženo bile bi 'ovce na broju i vuci siti'. "

Kazao je mitropolit Danilo da mu se "imputiraju razne priče", da "prima anonimna prijeteća pisma u kojima se vrijeđa kao čovjek i Mitropolit", da je "Sinod i u intervenciji kod Komisije za vjerska pitanja i na drugim mjestima svaljivao svu krivicu na njega, kao da sve potiče od njegove inicijative i pripisuje se na njegov račun, te da je zbog toga i takvog stava upoznao patrijarha Germana".

"Pitao se da li je sve to što se zbilo u Cetinju diktirano odozgo ili je to nečija tendencija, ističući da i pored svega toga on neće umanjiti nastojanja za dobre odnose crkva - država u Crnoj Gori (...) te da on lično nema što više da radi po pitanju Njegoševa mauzoleja; predmet-problem je prenijet na Sinod Srpske pravoslavne crkve, i on /Mitropolit/ je dao svoju riječ a ako se ne nađe rješenje između Skupštine opštine Cetinje i crkve problem će riješiti treće lice", navedeno je u zabelešci.

Sipanje ulja na vatru

Onda je predsednik Veljko Milatović "govorio Mitropolitu o njegovoj punoj ličnoj slobodi koja mu je zagarantovana i kao čovjeku i kao predstavniku crkve", a potom "istakao da se ne slaže sa nekim vidovima reagovanja na stav crkve prema podizanju Njegoševog mauzoleja ali da je takva reakcija izazvana". Po Milatovićevom mišljenju, "našem društvu nije do svađe sa crkvom i da se ne osporava pravo Sinoda da daje svoje mišljenje ali da (Sinod) ne može biti i arbiter po pitanju podizanja Njegoševa mauzoleja. Istaknuto je da je društvu stalo do dobrih odnosa a da Sinod snosi punu odgovornost za štetne posledice koje su nastale i koje mogu nastati u daljim odnosima i da je Mitropolit svojim izjavama sipao ulje na vatru a da je crkva i njeni predstavnici pitanje Mauzoleja prenijela na politički teren".

Predsednik Skupštine Crne Gore je dalje rekao da je pismo Sinoda sadržalo "neke uvredljive izjave kao i mitropolitove izjave date u javnosti", a onda naglasio "da su Sinod i mitropolit u pismu i izjavama bili ultimativni i da su u izjavama bili nekontrolisani pa se nije trebalo čuditi da takve izjave izazovu emotivne reakcije koje je mitropolit doživio u Cetinju".

Na reči mitropolita Danila da će "demonstracije u Cetinju napraviti dosta štete posebno u inostranstvu i da će to koristiti emigracija i raščinjeni vladika Dionisije u SAD, Vurdelja u Trstu i drugi", predsednik Milatović je "rekao da to što će reći inostranstvo odnosno emigracija za naše društvo nije bitno niti se njihovim stavovima pridaje značaj".

"Istaknuto je", navodi se u zabelešci, "da je Sinod po konkretnom pitanju izazvao gnjev kod naroda" i da su "postupci Mitropolitovi izazvali mnoge stvari", posle čega je Milatović "govorio da je suvereno pravo naroda Crne Gore da po konkretnom pitanju odlučuje a da je crkva pokušala miješati se u samoupravna prava društveno-političkih zajednica odnosno države".

"Nesmotrena reagovanja će se eliminisati", rekao je Milatović i zatražio da "mitropolit sa svoje strane ne stvara zlu krv, kontroliše svoje izjave i ne vrijeđa vlast".

"Posebno je predsjednik Milatović naglasio", navedeno je u zabelešci, "da je akcija oko podizanja Mauzoleja započeta 1954. godine, i da je odluka Skupštine opštine Cetinje samo produžetak te akcije i da ona nije niti ima anticrkvene i antireligiozne inspiracije, već humane i kao dug prema velikom Njegošu, i da je Republika saglasna sa odlukom Skupštine opštine Cetinje".

Na kraju ovog zanimljivog dijaloga "Mitropolit Danilo je govorio o nekim pričama u Cetinju, npr. da je kapela na Lovćenu gomila kamenja kralja Aleksandra i da su takve priče crkvu izazvale, zatim da se provokativno postavio na dan demonstracija u Cetinju i slično. Ponovo je izložio svoj stav po pitanju kapele na Lovćenu, ističući da je to sad stvar Sinoda, da je on rekao svoje i da traži zaštitu zbog atmosfere u Cetinju".

Pošto je i predsednik Milatović "ponovio svoje tumačenje" sagovornici su se tog 26. marta 1969. godine rastali u 12.05 časova.

Ako sudimo na osnovu druge zabeleške, razgovor mitropolita Danila i Velizara Perunovića, predsednika Komisije za verska pitanja SR Crne Gore, imao je oštriji ton.

Na samom početku mitropolit je rekao: "Na zvaničnim skupovima neću na moju ličnost da se niko baca blatom, pa ni predsjednik Opštine, niti kao na Toma Đakovića niti na mitropolita crnogorsko-primorskog. Neka me ostave na miru. To što sam radio i pisao radio sam kao mitropolit. Neću da mi šalju anonimna pisma i prijeteća. Ko digne ruku na mene i ja ću se braniti i ako se fizički nikad nijesam obračunavao. Mene u Cetinju prijete i priređuju mi neprijatnosti. Ako ne mogu ostati u Cetinju ja ću se osloboditi položaja koji pokrivam. Ne radi se tako, nagovorili su djecu da demonstriraju protiv mene pa se onda izvinjavaju. Seljak iz Bjeloša dan prije demonstracija rekao je mojima u Družiće da će biti demonstracije, da će mi oskupsti bradu, obrijati me i sl. Ako je odluka o Mauzoleju donijeta trebao sam biti obaviješten jer sam predstavnik crkve. Tako se ne radi. (...) Ako Srpska pravoslavna crkva promijeni stav po pitanju kapele na Lovćenu i ja ću se pomiriti. O tome ja više neću ništa da razgovaram", rekao je mitropolit Danilo i stavio do znanja:

"Ja sam sin ove države. Bio sam saradnik ujedinjenja ove zemlje. Ja ću isto i dalje voljeti ovu zemlju. Ako se mi ne pogodimo biće trećeg koji će stvar riješiti. Po logici Cetinja ja bih trebao da prekinem sve odnose sa državom i čitavom Jugoslavijom."

(Na nišanu)

podeli ovaj Ŕlanak:

Natrag
Na vrh strane